Kablo için büyük oyun: Great Sea Interconnector projesi neden uçurumun eşiğinde

Yunanistan, Kıbrıs ve İsrail'in enerji sistemlerini birbirine bağlaması beklenen Great Sea Interconnector (GSI) projesi, giderek daha çok bir altyapı girişiminden ziyade Kıbrıs adasında bir jeopolitik dramı andırıyor. Kıbrıs'ın enerji izolasyonu sorununa bir çözüm olarak tasarlanan proje, karmaşık bir ekonomik hesaplar, siyasi uzlaşmalar ve bölgesel çatışma düğümüne dönüştü. Bugün proje, kaderinin belirlendiği bir noktada: Avrupa enerji entegrasyonunun amiral gemisi mi olacak, yoksa hırslı ama gerçekleşmemiş girişimler listesine mi eklenecek?

Bölgenin haritasını değiştirmesi beklenen proje

Kıbrıs'ı Avrupa enerji sistemine bağlama fikri on yılı aşkın süredir tartışılıyor. GSI'nin temelinde, Doğu Akdeniz'i AB enerji ağına bağlaması gereken önceki EuroAsia Interconnector konsepti yatıyor. Kıbrıs Cumhuriyeti için bu sadece bir altyapı değil. Bu, enerji izolasyonundan bir çıkış yoludur: Ada, kıtaya elektrik bağlantısı olmayan tek AB ülkesi olmaya devam ediyor. Bu nedenle proje, kendisine 658 milyon avro tahsis eden Avrupa Komisyonu'ndan güçlü destek aldı. Dahası, ENTSO-E, GSI'yi Kıbrıs'ın bağlanması için Avrupa mevzuatına uygun tek proje olarak tanıdı.

Bir atılım yerine ateşkes

Son iki yılda proje Atina ile Lefkoşa arasında gerilimlere sahne oldu. Ancak 2025'te durum değişti: Taraflar fiili bir 'ateşkes' ilan etti ve her şeye yeniden başlama konusunda anlaştılar — fizibilite çalışmasını güncelleyerek. Bu karar, Kıbrıs Cumhurbaşkanı Nikos Hristodulidis ile Yunanistan Başbakanı Kiryakos Miçotakis'in görüşmesinin ardından alındı. Resmî olarak amaç basit: Projenin yeni ekonomik koşullarda yaşayabilir olup olmadığını kontrol etmek ve yatırımcıları ilgilendirmek. Ancak pratikte bu karar zıt yorumlara yol açtı. Kıbrıs'ta birçok kişi bunu projenin kapatılmasına yönelik ilk adım olarak algıladı. Yunanistan'da ise tam tersine, başlatma öncesinde gerekli bir aşama olarak.

Piyasadan bir sinyal: Proje kapatılmadı

Önemli bir gösterge iş dünyasının tepkisidir. Projenin kilit yüklenicilerinden Fransız sanayi devi Nexans, iş takvimini gözden geçirdiğini resmen bildirdi. Halka açık bir şirket için bu tür açıklamalar formalite değildir. Proje kapatılıyor olsaydı, yatırımcıları bilgilendirmekle yükümlü olurdu. Başka bir deyişle: Proje iptal edilmedi, ancak duraklatıldı.

Kıbrıs'ta Great Sea Interconnector neden tehdit altında?

GSI'nin ana sorunu ekonomidir. Projenin maliyeti yüksek kalmaya devam ediyor ve kârlılığı şüpheli. İşletme giderleri yılda 50–60 milyon avroya ulaşabilir — bu, Kıbrıs'ın küçük enerji piyasası için ciddi bir yük. Bu arka plana karşı alternatifler ortaya çıkıyor. Ve bunların en hassas olanı Türkiye ile bağlantılı.

Türkiye faktörü: ucuz alternatif ve siyasi çıkmaz

Ankara, Türkiye ile Kıbrıs'ın kuzey kısmı arasında kendi kablo projesini ilerletiyor. Tahminlere göre bu proje:

• dört kat daha ucuz;
• teknik olarak önemli ölçüde daha basit;
• minimum işletme maliyetine sahip.

Ekonomik açıdan bakıldığında bu ikna edici görünüyor. Ancak bir sorun var — siyaset. ENTSO-E zaten şunu netleştirdi: Kıbrıs Cumhuriyeti'nin resmî operatörünün onayı olmadan bu tür projeler değerlendirmeye bile alınmayacak. Bu, Türkiye senaryosunu fiilen engelliyor. Dahası, Türkiye'nin kendi içinde bile, Kıbrıs'ın statüsü değişmeden böyle bir projenin 'siyasi olarak imkansız' olduğu kabul ediliyor. Bununla birlikte Ankara, enerji konusunu bir baskı aracı olarak kullanmaya, 'iki devlet' konseptini ilerletmeye ve alternatif projelerin yaşayabilirliğini baltalamaya devam ediyor.

GSI'nin hikayesi sadece deniz dibindeki bir kabloyla ilgili değil. Bu, Avrupa Birliği için bir test: Pahalı ve karmaşık olsalar bile stratejik projelere yatırım yapmaya hazır mı?

Kıbrıs ekonomi ile siyaset arasında

Durum, Kıbrıs'ın kendi iç bağlamı nedeniyle karmaşıklaşıyor. Adanın ekonomisi dirençli, ancak enerji stratejisi aksıyor. LNG terminalinin devreye alınması gecikiyor, belirsizlik artıyor, yaklaşan parlamento seçimleri öncesinde siyasi baskı yoğunlaşıyor. Bu koşullar altında yetkililerin duruşu giderek daha temkinli hale geliyor: Kıbrıs projeye katılmaya hazır — ancak 'her ne pahasına olursa olsun' değil. Bu, temel soruyu yansıtıyor: Stratejik bağımsızlık için, onun kısa vadede getirebileceğinden daha fazlasını ödemeye değer mi?

Kıbrıs Cumhuriyeti'nde bundan sonra ne olacak?

Önümüzdeki aylarda, hangi şirketin fizibilite çalışmasını güncellemekle görevlendirileceği netleşecek. İşte bu belge GSI'nin geleceğini belirleyecek. Hesaplamalar projenin yaşayabilirliğini teyit ederse, on yılın sonunda uygulama aşamasına geçebilir. Değilse, onu ya köklü bir yeniden işleme ya da dondurma bekliyor.

Bir yanda — ekonomik mantık ve riskler. Diğer yanda — enerji güvenliği ve jeopolitik. Henüz üstünlük belli değil. Ancak şu açık: Great Sea Interconnector altyapıdan daha fazlasıdır. Bu, modern Avrupa'da siyaset ile piyasa arasındaki sınırın geçtiği çizgidir Kıbrıs'ta.

Ana noktalar:

• GSI, Kıbrıs'ın AB içinde enerji izolasyonundan kurtulması için tek şansıdır.
• Proje iptal edilmedi, ancak ekonomik riskler nedeniyle duraklatıldı.
• Türkiye alternatifi dört kat daha ucuzdur, ancak siyasi olarak engellenmiştir.
• Güncellenmiş fizibilite çalışması önümüzdeki aylarda kabloun kaderini belirleyecek.
• GSI, Avrupa için bir test haline geldi: Jeopolitik bağımsızlık için ödemeye hazır mı?