Wielka gra o kabel: dlaczego projekt Great Sea Interconnector znalazł się na krawędzi

Projekt Great Sea Interconnector (GSI), który ma połączyć systemy energetyczne Grecji, Cypru i Izraela, coraz bardziej przypomina nie tyle inicjatywę infrastrukturalną, co geopolitczny dramat na wyspie Cypr. Pomyślany jako rozwiązanie problemu energetycznej izolacji Cypru, przekształcił się w złożony węzeł kalkulacji ekonomicznych, kompromisów politycznych i regionalnej konfrontacji. Dziś projekt znajduje się w punkcie, w którym rozstrzyga się jego los: czy stanie się flagowcem europejskiej integracji energetycznej, czy dołączy do listy ambitnych, ale niezrealizowanych inicjatyw?

Projekt, który miał zmienić mapę regionu

Idea połączenia Cypru z europejskim systemem energetycznym jest dyskutowana od ponad dekady. U podstaw GSI leży wcześniejsza koncepcja EuroAsia Interconnector, która miała połączyć wschodnią część Morza Śródziemnego z siecią energetyczną UE. Dla Republiki Cypryjskiej to nie tylko infrastruktura. To wyjście z energetycznej izolacji: wyspa pozostaje jedynym krajem UE bez elektrycznego połączenia z kontynentem. Dlatego projekt otrzymał silne wsparcie Komisji Europejskiej, która przeznaczyła na niego 658 mln euro. Co więcej, ENTSO-E uznała GSI za jedyny projekt zgodny z europejskim prawodawstwem dotyczącym przyłączenia Cypru.

Rozejm zamiast przełomu

Ostatnie dwa lata przyniosły napięcia między Atenami a Nikozją wokół projektu. Jednak w 2025 roku sytuacja się zmieniła: strony ogłosiły faktyczny „rozejm” i zgodziły się rozpocząć wszystko od nowa — od aktualizacji studium wykonalności. Decyzja ta zapadła po spotkaniu prezydenta Cypru Nikosa Christodoulidisa z premierem Grecji Kyriakosem Mitsotakisem. Formalnie cel jest prosty — sprawdzić, czy projekt jest opłacalny w nowych warunkach ekonomicznych i zainteresować inwestorów. Ale w praktyce decyzja ta wywołała przeciwstawne interpretacje. Na Cyprze wielu odebrało ją jako pierwszy krok do wycofania się z projektu. W Grecji — przeciwnie, jako niezbędny etap przed uruchomieniem.

Sygnał z rynku: projekt nie jest zamknięty

Ważnym wskaźnikiem jest reakcja biznesu. Francuski gigant przemysłowy Nexans, jeden z kluczowych wykonawców projektu, oficjalnie poinformował o rewizji harmonogramu prac. Dla spółki publicznej takie oświadczenia to nie formalność. Gdyby projekt był zamykany, byłaby zobowiązana powiadomić inwestorów. Innymi słowy: projekt nie został odwołany, ale wstrzymany.

Dlaczego Great Sea Interconnector na Cyprze znalazł się pod groźbą?

Głównym problemem GSI jest ekonomia. Koszt projektu pozostaje wysoki, a jego rentowność budzi wątpliwości. Koszty eksploatacji mogą sięgać 50–60 mln euro rocznie — poważne obciążenie dla małego rynku energetycznego Cypru. Na tym tle pojawiają się alternatywy. A najbardziej drażliwa z nich związana jest z Turcją.

Faktor turecki: tania alternatywa i polityczny ślepy zaułek

Ankara promuje własny projekt kabla między Turcją a północną częścią Cypru. Według szacunków jest on:

• cztery razy tańszy;
• znacznie prostszy technicznie;
• ma minimalne koszty eksploatacji.

Z ekonomicznego punktu widzenia wygląda to przekonująco. Ale jest jeden problem — polityka. ENTSO-E już dała do zrozumienia: bez zgody oficjalnego operatora Republiki Cypryjskiej takie projekty nie będą nawet rozpatrywane. To faktycznie blokuje turecki scenariusz. Co więcej, nawet w samej Turcji przyznaje się, że taki projekt jest „politycznie niemożliwy” bez zmiany statusu Cypru. Niemniej jednak Ankara nadal wykorzystuje tematykę energetyczną jako narzędzie nacisku, promując koncepcję „dwóch państw” i podważając trwałość alternatywnych projektów.

Historia GSI to nie tylko kabel na dnie morza. To test dla Unii Europejskiej: czy jest gotowa inwestować w projekty strategiczne, nawet jeśli są drogie i skomplikowane?

Cypr między ekonomią a polityką

Sytuację komplikuje kontekst wewnętrzny na samym Cyprze. Gospodarka wyspy jest odporna, ale strategia energetyczna szwankuje. Opóźnia się uruchomienie terminala LNG, rośnie niepewność, nasila się presja polityczna w obliczu zbliżających się wyborów parlamentarnych. W tych warunkach stanowisko władz staje się coraz bardziej ostrożne: Cypr jest gotów uczestniczyć w projekcie — ale „nie za wszelką cenę”. To odzwierciedla główne pytanie: czy warto płacić za strategiczną niezależność więcej, niż może ona przynieść w krótkiej perspektywie?

Co dalej w Republice Cypryjskiej?

W nadchodzących miesiącach okaże się, która firma zajmie się aktualizacją studium wykonalności. To właśnie ten dokument zadecyduje o przyszłości GSI. Jeśli wyliczenia potwierdzą żywotność projektu, może on przejść do fazy realizacji jeszcze pod koniec dekady. Jeśli nie — czeka go albo radykalne przerobienie, albo zamrożenie.

Z jednej strony — logika ekonomiczna i ryzyka. Z drugiej — bezpieczeństwo energetyczne i geopolityka. Na razie przewaga nie jest oczywista. Ale już teraz jasne jest: Great Sea Interconnector to coś więcej niż infrastruktura. To linia, wzdłuż której przebiega granica między polityką a rynkiem we współczesnej Europie na Cyprze.

Najważniejsze:

• GSI to jedyna szansa Cypru na wyjście z energetycznej izolacji w ramach UE.
• Projekt nie jest zamknięty, ale wstrzymany z powodu ryzyk ekonomicznych.
• Turecka alternatywa jest cztery razy tańsza, ale politycznie zablokowana.
• Zaktualizowane studium wykonalności w najbliższych miesiącach zadecyduje o losie kabla.
• GSI stał się testem dla Europy: czy jest gotowa płacić za geopolityczną niezależność?