Οι κίνδυνοι για την ΕΕ και την Κύπρο από μια μακρά παύση στη Διώρυγα του Ορμούζ: ένα πιθανό σενάριο παγκόσμιου ενεργειακού σοκ

Η Διώρυγα του Ορμούζ βρέθηκε ξανά στο επίκεντρο της παγκόσμιας οικονομίας και πολιτικής. Η κλιμάκωση της έντασης στον Περσικό Κόλπο, τα πλήγματα στη στρατιωτική υποδομή και οι αμοιβαίες κατηγορίες μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν αποτυπώνονται γρήγορα στις τιμές του πετρελαίου. Η αγορά αντιδρά σχεδόν ακαριαία: το Brent ανέβηκε προς τα επίπεδα των περίπου 95–98 δολαρίων το βαρέλι, ενισχύοντας την αίσθηση ότι η κατάσταση ξεφεύγει από τα όρια μιας τοπικής σύγκρουσης.

Όμως το βασικό ερώτημα δεν αφορά τη βραχυπρόθεσμη μεταβλητότητα. Πολύ πιο σημαντικό είναι ένα άλλο σενάριο — τι θα συμβεί αν δεν μιλάμε για εβδομάδες αστάθειας, αλλά για μήνες ή ακόμη και χρόνια περιορισμένης ναυσιπλοΐας μέσω της Διώρυγας του Ορμούζ. Ένα τέτοιο ενδεχόμενο, αν και δεν θεωρείται βασικό, συζητείται ολοένα και περισσότερο από αναλυτές ως «εξαιρετικά αρνητικό σενάριο με συστημικές συνέπειες».

Για την Ευρωπαϊκή Ένωση αυτό θα σήμαινε όχι απλώς έναν ακόμη γύρο πληθωρισμού. Θα επρόκειτο για ένα δομικό ενεργειακό σοκ, συγκρίσιμο με τις κρίσεις της δεκαετίας του 1970, ικανό να αλλάξει το μοντέλο λειτουργίας της ευρωπαϊκής οικονομίας. Για την Κύπρο, που εξαρτάται πλήρως από τις εισαγωγές καυσίμων και την εξωτερική ενέργεια, οι συνέπειες θα ήταν ακόμη πιο άμεσες και αισθητές.

Η σημασία της Διώρυγας του Ορμούζ για την παγκόσμια οικονομία

Η Διώρυγα του Ορμούζ είναι ένα στενό σημείο από το οποίο διέρχεται σημαντικό μέρος του παγκόσμιου εμπορίου ενεργειακών πόρων. Από εκεί μεταφέρονται καθημερινά εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου και τεράστιοι όγκοι υγροποιημένου φυσικού αερίου. Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι σημαντικό τμήμα του παγκόσμιου ενεργειακού συστήματος εξαρτάται από έναν μόνο γεωγραφικό κόμβο.

Η σημασία της διώρυγας δεν καθορίζεται μόνο από τους όγκους των προμηθειών, αλλά και από τη δομή του παγκόσμιου εμπορίου. Οι χώρες του Περσικού Κόλπου — η Σαουδική Αραβία, το Ιράκ, το Κουβέιτ, τα ΗΑΕ και το Κατάρ — χρησιμοποιούν αυτή τη διαδρομή ως βασικό δίαυλο εξαγωγών. Ιδιαίτερα κρίσιμος είναι ο ρόλος του Κατάρ, το οποίο εξαρτάται σχεδόν πλήρως από τον Ορμούζ για την εξαγωγή LNG.

Ακόμη κι αν η Ευρώπη δεν εισάγει άμεσα σημαντικό μέρος του πετρελαίου από την περιοχή, η παγκόσμια αγορά είναι έτσι δομημένη ώστε η μείωση της προσφοράς σε έναν κόμβο να οδηγεί σε αύξηση των τιμών για όλους τους συμμετέχοντες. Αυτό καθιστά την Ευρωπαϊκή Ένωση και άλλες οικονομίες που εξαρτώνται από εισαγωγές ευάλωτες σε γεγονότα που συμβαίνουν πολύ πέρα από τα όρια της περιοχής τους.

Ένας επιπλέον παράγοντας κινδύνου παραμένει ο περιορισμός των εναλλακτικών διαδρομών. Παρότι τα ΗΑΕ και η Σαουδική Αραβία αναπτύσσουν παρακαμπτήριους αγωγούς, οι δυνατότητές τους δεν επαρκούν για να αντισταθμίσουν πλήρως την ενδεχόμενη απώλεια του Ορμούζ, ιδίως σε βραχυπρόθεσμο ορίζοντα.

Πιθανά σενάρια της κρίσης

Αν εξετάσουμε την εξέλιξη της κατάστασης, μπορούμε να διακρίνουμε διάφορα επίπεδα κινδύνου, καθένα από τα οποία επηρεάζει διαφορετικά την παγκόσμια οικονομία.

Στο βραχυπρόθεσμο σενάριο, με περιορισμό της ναυσιπλοΐας για μερικές εβδομάδες, η αγορά αντιδρά κυρίως με ένα σοκ τιμών. Το πετρέλαιο μπορεί γρήγορα να κινηθεί στην περιοχή των 120–140 δολαρίων το βαρέλι. Σε αυτή την περίπτωση, η οικονομία αντιμετωπίζει επιτάχυνση του πληθωρισμού, αύξηση του κόστους καυσίμων, της εφοδιαστικής και της ηλεκτρικής ενέργειας. Ωστόσο, οι συστημικές συνέπειες παραμένουν περιορισμένες και, με την αποκατάσταση των προμηθειών, η αγορά σταθεροποιείται σχετικά γρήγορα.

Εντελώς διαφορετική είναι η κατάσταση σε περίπτωση μακράς μερικής παύσης της διώρυγας, η οποία μπορεί να παραταθεί μέχρι το τέλος του 2026. Σε ένα τέτοιο σενάριο δεν μιλάμε πλέον για προσωρινό σοκ, αλλά για μια νέα πραγματικότητα της ενεργειακής αγοράς. Οι τιμές του πετρελαίου μπορεί να παγιωθούν στο εύρος των 150–200 δολαρίων, ενώ η αγορά LNG θα αντιμετωπίσει έλλειψη προσφοράς. Αυτό αναπόφευκτα θα οδηγήσει τα κράτη να εισαγάγουν στοιχεία δελτίου στην κατανάλωση ενέργειας και τη βιομηχανία να βρεθεί υπό την πίεση της απότομης αύξησης του κόστους.

Για την Ευρώπη αυτό σημαίνει μετάβαση σε φάση ύφεσης. Η βιομηχανική παραγωγή μειώνεται, ιδιαίτερα στους ενεργοβόρους κλάδους, η ανεργία αυξάνεται και η πίεση στους προϋπολογισμούς εντείνεται. Σύμφωνα με εκτιμήσεις αναλυτών, ένα τέτοιο σοκ μπορεί να μειώσει το ΑΕΠ της ευρωζώνης κατά αρκετές ποσοστιαίες μονάδες και την παγκόσμια οικονομία — κατά αρκετά τρισεκατομμύρια δολάρια σε συνολικές απώλειες.

Αν όμως η κρίση παραταθεί για χρόνια, έως το 2027 και μετά, η κατάσταση γίνεται ποιοτικά διαφορετική. Πρόκειται πλέον για μετασχηματισμό του παγκόσμιου οικονομικού μοντέλου. Η φθηνή ενέργεια παύει να αποτελεί βασική προϋπόθεση της παγκοσμιοποίησης. Οι παραγωγικές αλυσίδες αρχίζουν να αποσυντίθενται και να αναδιατάσσονται, ενισχύεται η περιφερειοποίηση του εμπορίου και η βιομηχανία μετατοπίζεται σταδιακά σε περιοχές με πιο προσιτούς πόρους. Αυτό δεν είναι πλέον κρίση με την κλασική έννοια, αλλά δομική αναδιάρθρωση της παγκόσμιας οικονομίας.

Η ευαλωτότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Η Ευρωπαϊκή Ένωση εισέρχεται σε αυτή την ενδεχόμενη κρίση σε αποδυναμωμένη κατάσταση. Μετά το ενεργειακό σοκ του 2022, η Ευρώπη ήδη αντιμετώπισε απότομη αύξηση του κόστους του φυσικού αερίου και της ηλεκτρικής ενέργειας, καθώς και την ανάγκη για επείγουσα αναδιάρθρωση των ενεργειακών προμηθειών.

Στην πράξη, η Ευρώπη έγινε πολύ πιο εξαρτημένη από την παγκόσμια αγορά υγροποιημένου φυσικού αερίου. Αυτό σημαίνει ότι οποιεσδήποτε διαταραχές στις προμήθειες από κρίσιμες περιοχές, συμπεριλαμβανομένου του Κατάρ, αποτυπώνονται αμέσως στις τιμές εντός της ΕΕ. Σε συνθήκες κρίσης στον Ορμούζ, ο ανταγωνισμός για LNG εντείνεται και η Ευρώπη αναγκάζεται να ανταγωνιστεί την Ασία, όπου η ζήτηση επίσης αυξάνεται.

Οι πιο ευάλωτοι είναι οι ενεργοβόροι κλάδοι. Η χημική βιομηχανία, η μεταλλουργία, η παραγωγή λιπασμάτων και η αυτοκινητοβιομηχανία είναι ευαίσθητες στο κόστος ενέργειας και μπορεί εν μέρει να χάσουν την ανταγωνιστικότητά τους. Σε τέτοιες συνθήκες επιταχύνεται η διαδικασία μεταφοράς παραγωγικών μονάδων εκτός Ευρώπης, κυρίως στις ΗΠΑ, όπου το κόστος ενέργειας παραμένει χαμηλότερο.

Ένα ξεχωριστό κανάλι πίεσης αποτελεί ο πληθωρισμός. Η αύξηση των τιμών του πετρελαίου μεταδίδεται γρήγορα σε ολόκληρη την οικονομία: ακριβαίνουν οι μεταφορές, η εφοδιαστική, τα τρόφιμα και η ηλεκτρική ενέργεια. Ο πληθωρισμός μπορεί και πάλι να επιστρέψει σε υψηλά επίπεδα, δημιουργώντας πρόσθετη πίεση στα εισοδήματα των πολιτών και στους κρατικούς προϋπολογισμούς.

Ειδικοί κίνδυνοι για την Κύπρο

Η Κύπρος σε αυτό το σενάριο βρίσκεται ανάμεσα στις πιο ευάλωτες οικονομίες της Ευρώπης. Αυτό σχετίζεται όχι με το μέγεθος της οικονομίας, αλλά με τη δομή της.

Η οικονομία της Κύπρου εξαρτάται σχεδόν πλήρως από τις εισαγωγές ενεργειακών πόρων. Το νησί δεν διαθέτει δική του διύλιση πετρελαίου ούτε σημαντικές εσωτερικές πηγές ενέργειας, ενώ σημαντικό μέρος της ηλεκτρικής ενέργειας παράγεται με βάση εισαγόμενα καύσιμα. Αυτό καθιστά τη χώρα εξαιρετικά ευαίσθητη σε οποιαδήποτε αύξηση των παγκόσμιων τιμών του πετρελαίου.

Ο δεύτερος βασικός παράγοντας είναι η εξάρτηση από τον τουρισμό. Ο τουριστικός τομέας διαμορφώνει σημαντικό μέρος του ΑΕΠ και η ανθεκτικότητά του εξαρτάται άμεσα από το κόστος των αεροπορικών ταξιδιών και τη συνολική αγοραστική δύναμη των Ευρωπαίων καταναλωτών.

Με άνοδο των τιμών του πετρελαίου στα 120–140 δολάρια, η βενζίνη στην Κύπρο μπορεί να ακριβύνει έως περίπου τα 2 ευρώ το λίτρο και πάνω. Σε πιο σκληρό σενάριο, με πετρέλαιο στα 150–200 δολάρια, οι τιμές μπορεί να φτάσουν στην περιοχή των 2,5–3 ευρώ το λίτρο. Σε περίπτωση μακράς κρίσης, είναι δυνατά ακόμη και στοιχεία διοικητικής ρύθμισης και προσωρινοί περιορισμοί.

Οι οικονομικές συνέπειες για την Κύπρο

Η αύξηση των τιμών των καυσίμων μεταδίδεται γρήγορα σε ολόκληρη την οικονομία του νησιού. Η ακριβότερη μεταφορά και εφοδιαστική οδηγεί σε αύξηση των τιμών των τροφίμων, των εισαγόμενων αγαθών και των κοινωφελών υπηρεσιών. Ως αποτέλεσμα, ο πληθωρισμός μπορεί να επιστρέψει σε υψηλές τιμές, συγκρίσιμες με περιόδους κρίσης.

Ο τουριστικός τομέας σε τέτοιες συνθήκες αντιμετωπίζει διπλή πίεση. Από τη μία πλευρά, αυξάνονται τα έξοδα για αεροπορικά ταξίδια, από την άλλη — μειώνεται η συνολική ζήτηση από τα ευρωπαϊκά νοικοκυριά, των οποίων τα πραγματικά εισοδήματα συρρικνώνονται. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αισθητή μείωση της τουριστικής ροής και των εσόδων των ξενοδοχειακών επιχειρήσεων.

Η οικονομική ανάπτυξη της Κύπρου σε ένα τέτοιο σενάριο είτε επιβραδύνεται απότομα είτε περνά σε στασιμότητα. Σε μια παρατεταμένη κρίση, είναι δυνατή ακόμη και η μετάβαση σε ύφεση, ιδίως αν συμπέσουν εξωτερικά σοκ και εσωτερική μείωση της ζήτησης.

Πόσο έτοιμη είναι η Ευρωπαϊκή Ένωση

Μετά την κρίση του 2022, η Ευρωπαϊκή Ένωση προχώρησε σε σειρά βημάτων για την ενίσχυση της ενεργειακής ανθεκτικότητας. Αυξήθηκαν τα στρατηγικά αποθέματα, επεκτάθηκε η υποδομή για εισαγωγές LNG και επιταχύνθηκε η ανάπτυξη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.

Ωστόσο, αυτά τα μέτρα δεν αίρουν τα δομικά προβλήματα. Η Ευρώπη εξακολουθεί να εξαρτάται από τις εισαγωγές ενέργειας και το κόστος παραγωγής παραμένει υψηλό. Το χρέος των κρατών περιορίζει επίσης τις δυνατότητες μαζικής αντικρίσης μιας κρίσης.

Η Κύπρος, σε αυτό το πλαίσιο, παραμένει ακόμη πιο ευάλωτη λόγω των περιορισμένων ενεργειακών υποδομών και της απουσίας σημαντικών εφεδρικών δυνατοτήτων.

Πιθανός μετασχηματισμός της οικονομίας της ΕΕ

Αν η κρίση αποδειχθεί παρατεταμένη, η Ευρώπη μπορεί να αντιμετωπίσει βαθύ μετασχηματισμό του οικονομικού μοντέλου. Θα ενισχυθεί ο ρόλος του κράτους στη ρύθμιση των ενεργειακών αγορών, θα αυξηθούν τα δημοσιονομικά ελλείμματα και η βιομηχανική πολιτική θα γίνει πιο προστατευτική.

Παράλληλα θα επιταχυνθεί η ανάπτυξη εναλλακτικής ενέργειας — πυρηνικής, ανανεώσιμης και υδρογόνου. Ωστόσο, η διαδικασία αυτή απαιτεί χρόνο και δεν μπορεί να αντισταθμίσει πλήρως τις βραχυπρόθεσμες απώλειες από το ενεργειακό σοκ.

Ως αποτέλεσμα, η Ευρώπη μπορεί να εισέλθει σε μια μακρά περίοδο χαμηλότερης ανάπτυξης και δομικής αναδιάρθρωσης της βιομηχανίας.

Η μακρά διατάραξη της λειτουργίας της Διώρυγας του Ορμούζ αποτελεί έναν από τους σοβαρότερους γεωοικονομικούς κινδύνους της σύγχρονης εποχής. Σε αντίθεση με τις τοπικές κρίσεις, πλήττει το θεμέλιο του παγκόσμιου ενεργειακού συστήματος και μπορεί να πυροδοτήσει αλυσιδωτές αντιδράσεις σε όλα τα επίπεδα της παγκόσμιας οικονομίας.

Για την Ευρωπαϊκή Ένωση αυτό σημαίνει κίνδυνο ύφεσης, αποβιομηχάνισης και μακροχρόνιου πληθωρισμού. Για την Κύπρο — άμεσο πλήγμα στο κόστος ζωής, στην ενέργεια και στον βασικό τομέα της οικονομίας — τον τουρισμό.

Ακόμη και σε περίπτωση μεταγενέστερης διευθέτησης της κρίσης, οι συνέπειες δεν θα εξαφανιστούν αμέσως. Ο κόσμος έχει ήδη αρχίσει να προσαρμόζεται σε μια νέα πραγματικότητα, στην οποία η ενεργειακή ασφάλεια δεν αποτελεί φόντο, αλλά κεντρικό παράγοντα της οικονομικής ανάπτυξης.